ભારતીય રેલવેના ટિકિટ કેન્સલ અને રિફંડના નિયમોમાં મોટો ફેરફાર: જાણો નવો ચાર્ટ

ભારતીય રેલવેના ટિકિટ કેન્સલ અને રિફંડના નિયમોમાં મોટો ફેરફાર: જાણો સંપૂર્ણ હકીકત

ભારતમાં દરરોજ લાખો લોકો ટ્રેનમાં મુસાફરી કરે છે. ભારતીય રેલવે (Indian Railways) દેશની જીવાદોરી સમાન છે. તહેવારોની સિઝન હોય કે રજાઓનો સમય, લોકો મહિનાઓ અગાઉથી પોતાની ટ્રેન ટિકિટ બુક કરાવી લે છે જેથી તેમની મુસાફરી આરામદાયક બની શકે. પરંતુ ઘણીવાર અણધારી પરિસ્થિતિઓ, ઇમરજન્સી કે પ્લાનમાં ફેરફાર થવાને કારણે મુસાફરોએ પોતાની કન્ફર્મ ટિકિટ (Confirmed Ticket) છેલ્લી ઘડીએ કેન્સલ કરવી પડે છે.

અત્યાર સુધી, ટિકિટ કેન્સલ કરવા પર રેલવે દ્વારા અમુક ટકાવારી કાપીને બાકીની રકમ રિફંડ તરીકે પરત કરવામાં આવતી હતી. પરંતુ, તાજેતરમાં ભારતીય રેલવેએ ટિકિટ કેન્સલેશનના નિયમોમાં (Ticket Cancellation Rules) ખૂબ જ મોટો ફેરફાર કર્યો છે. જો તમે ટ્રેનમાં વારંવાર મુસાફરી કરો છો, તો આ નવા નિયમો જાણવા તમારા માટે અત્યંત જરૂરી છે, નહીંતર તમારે મોટું આર્થિક નુકસાન સહન કરવું પડી શકે છે.

મુખ્ય ફેરફાર: ૮ કલાક પહેલા ટિકિટ રદ કરવા અંગેનો નવો નિયમ

રેલવે બોર્ડ દ્વારા લેવામાં આવેલા નવા નિર્ણય મુજબ, સૌથી મોટો ફેરફાર છેલ્લી ઘડીએ થતા કેન્સલેશનને લઈને કરવામાં આવ્યો છે. અગાઉના સમયમાં યાત્રીઓને ટ્રેન ઉપડવાના થોડા કલાકો પહેલાં પણ અમુક હિસ્સો રિફંડ સ્વરૂપે મળી જતો હતો, પરંતુ હવે તેમાં કડકાઈ લાવવામાં આવી છે.

નવો નિયમ (હવે નવું): જો તમે ટ્રેન ઉપડવાના નિર્ધારિત સમયના ૮ કલાકથી ઓછા સમયમાં તમારી ટિકિટ રદ (Cancel) કરો છો, તો તમને કોઈ જ રિફંડ મળશે નહીં (No Refund). એટલે કે તમારી ટિકિટની સંપૂર્ણ રકમ જપ્ત થઈ જશે.

જૂનો નિયમ શું હતો? અગાઉના નિયમો અનુસાર, આ સમયગાળો ૪ કલાકનો હતો. એટલે કે, પહેલાં જો તમે ટ્રેન ઉપડવાના ૪ કલાક પહેલા ટિકિટ કેન્સલ કરતા હતા, તો તમને રિફંડ મળતું નહોતું. પરંતુ હવે આ સમયમર્યાદા વધારીને ૮ કલાક કરી દેવામાં આવી છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે, જો તમારી ટ્રેન સાંજે ૫ વાગ્યે ઉપડવાની છે, તો તમારે સવારે ૯ વાગ્યા પહેલાં ટિકિટ કેન્સલ કરવી પડશે, જો ૯ વાગ્યા પછી કેન્સલ કરશો તો એક પણ રૂપિયો પાછો નહીં મળે.

૭૨ કલાક પહેલાના કેન્સલેશન નિયમમાં બદલાવ

રેલવેએ માત્ર છેલ્લી ઘડીના કેન્સલેશનમાં જ નહીં, પરંતુ અગાઉથી કરવામાં આવતા કેન્સલેશનના નિયમોમાં પણ મહત્વનો ફેરફાર કર્યો છે. જે યાત્રીઓ મુસાફરીના ઘણા દિવસો પહેલાં જ પોતાનો પ્લાન બદલી નાખે છે, તેમના માટે પણ રિફંડની ટકાવારી અને સમયગાળામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે.

નવો નિયમ (હવે નવું): જો તમે ટ્રેન ઉપડવાના ૭૨ કલાક (૩ દિવસ) પહેલાં તમારી કન્ફર્મ ટિકિટ રદ કરાવો છો, તો માત્ર નજીવી કેન્સલેશન ફી (Flat charge) કાપીને મહત્તમ રકમ (સંપૂર્ણ રકમ) રિફંડ કરવામાં આવશે.

જૂનો નિયમ શું હતો? આ પહેલાં મહત્તમ રિફંડ મેળવવા માટેની સમયમર્યાદા ૪૮ કલાક (૨ દિવસ) હતી. એટલે કે પહેલા યાત્રીઓ ૪૮ કલાક પહેલા પણ ટિકિટ કેન્સલ કરતા તો તેમને સારો એવો ભાગ પાછો મળી જતો હતો. પરંતુ હવે યાત્રીઓએ પોતાનો પ્લાન કેન્સલ કરવો હોય તો ૩ દિવસ (૭૨ કલાક) પહેલા નિર્ણય લેવો પડશે.

નવા રિફંડ ચાર્ટની સંપૂર્ણ યાદી (Time Slab for Refund)

રેલવે દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા નવા ચાર્ટ મુજબ, ટિકિટ કેન્સલેશનનો સમયગાળો અને તેમાં મળવાપાત્ર રિફંડની સ્થિતિ નીચે મુજબ નક્કી કરવામાં આવી છે. યાત્રીઓએ આ ટેબલ ખાસ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ:

કેન્સલેશનનો સમયગાળો (ટ્રેન ઉપડવા પહેલાં)	રિફંડની સ્થિતિ (Refund Status)
૮ કલાકથી ઓછો સમય	કોઈ રિફંડ નહીં (૦% રિફંડ)
૨૪ કલાકથી ૮ કલાકની વચ્ચે	ટિકિટની રકમના ૫૦% કાપીને રિફંડ મળશે
૭૨ કલાકથી ૨૪ કલાકની વચ્ચે	ટિકિટની રકમના ૨૫% કાપીને રિફંડ મળશે
૭૨ કલાકથી વધુ પહેલાં	મહત્તમ રિફંડ (માત્ર નજીવી ફ્લેટ ક્લાર્ક ફી/ચાર્જ કપાશે)

ઉપર દર્શાવેલ ટેબલ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તમે જેટલું વહેલું કેન્સલેશન કરશો, તેટલું ઓછું નુકસાન તમને થશે. જો તમે ૨૪ કલાકથી ૮ કલાકની વચ્ચે ટિકિટ કેન્સલ કરશો, તો તમારી ટિકિટની અડધી રકમ (50%) કપાઈ જશે. તેથી, સમયસર નિર્ણય લેવો ખૂબ જ આવશ્યક બની ગયો છે.

રેલવેએ આ નવા નિયમો શા માટે લાગુ કર્યા?

ભારતીય રેલવે દ્વારા લેવામાં આવેલા આ કડક નિર્ણય પાછળ કેટલાક મહત્વના અને તાર્કિક કારણો છે. રેલવે પ્રશાસન લાંબા સમયથી કેટલીક સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યું હતું, જેને ઉકેલવા માટે આ પગલું ભરવું પડ્યું છે:

• વેઇટિંગ લિસ્ટના યાત્રીઓને લાભ: છેલ્લી ઘડીએ (૪ કે ૫ કલાક પહેલાં) ટિકિટ કેન્સલ થવાથી તે ખાલી થયેલી સીટ વેઇટિંગ લિસ્ટ (WL) અથવા RAC વાળા યાત્રીઓને ફાળવવામાં ખૂબ મુશ્કેલી પડતી હતી. ઘણીવાર સીટો ખાલી હોવા છતાં છેલ્લી ઘડીના કેન્સલેશનના કારણે અન્ય યાત્રીઓ મુસાફરીથી વંચિત રહી જતા હતા. ૮ કલાકનો સમય મળવાથી રેલવે સારી રીતે ચાર્ટ પ્રિપેર કરી શકશે અને વેઇટિંગ વાળા યાત્રીઓને કન્ફર્મ સીટ આપી શકશે.
• ટિકિટ દલાલો પર લગામ: ઘણા ટિકિટ દલાલો (Touts) ફેક નામો પર ટિકિટ બુક કરાવી લેતા હતા અને જો કોઈ ગ્રાહક ન મળે તો છેલ્લી ઘડીએ કેન્સલ કરી દેતા હતા. ૮ કલાકના નિયમથી આવા દલાલોને ભારે આર્થિક નુકસાન જશે, જેથી કાળાબજારી અટકશે.
• ઓપરેશનલ સરળતા: ટ્રેનના ચાર્ટ સામાન્ય રીતે ટ્રેન ઉપડવાના ૪ કલાક પહેલા તૈયાર થાય છે. જો ૮ કલાક પહેલા જ ફાઇનલ કેન્સલેશન આવી જાય, તો રેલવે સ્ટાફને ચાર્ટ બનાવવામાં અને સીટ એલોકેશનમાં ખૂબ જ સરળતા રહેશે.

Also read

વાહન કોના નામે છે? વીમો, માલિક અને ગાડીની સંપૂર્ણ માહિતી જાણો | mParivahan App

તત્કાલ (Tatkal) અને ઈ-ટિકિટ પર આ નિયમોની અસર

ઘણા યાત્રીઓને એવો પ્રશ્ન થાય છે કે શું આ નિયમો તત્કાલ ટિકિટ (Tatkal Tickets) પર પણ લાગુ પડશે? નોંધનીય છે કે કન્ફર્મ તત્કાલ ટિકિટના કેન્સલેશન પર રેલવે દ્વારા કોઈ જ રિફંડ આપવામાં આવતું નથી (૦% રિફંડ). આ નિયમ પહેલા પણ હતો અને અત્યારે પણ યથાવત છે. માત્ર જો ટ્રેન ૩ કલાકથી વધુ મોડી પડે અથવા ટ્રેન કેન્સલ થાય તો જ તત્કાલ ટિકિટનું રિફંડ મળે છે.

જ્યાં સુધી ઈ-ટિકિટ (e-Tickets - IRCTC પરથી બુક કરાવેલી ટિકિટ) નો સવાલ છે, તો આ નવા નિયમો ઓનલાઈન બુક કરાવેલી ઈ-ટિકિટ અને રેલવે રિઝર્વેશન કાઉન્ટર (PRS) પરથી બુક કરાવેલી ફિઝિકલ ટિકિટ બંને માટે સમાન રૂપે લાગુ પડશે. ઈ-ટિકિટ કેન્સલ કર્યા બાદ રિફંડની રકમ સીધી તમારા બેંક ખાતામાં ૩ થી ૪ કામકાજના દિવસોમાં જમા થઈ જાય છે.

સામાન્ય યાત્રીઓએ હવે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું પડશે?

નવા નિયમો અમલમાં આવતા સામાન્ય યાત્રીઓ પર તેની સીધી અસર પડશે. જો તમે પૈસા બચાવવા માંગતા હોવ, તો નીચેની બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો:

1. અગાઉથી પ્લાનિંગ કરો: હવે મુસાફરીનું પ્લાનિંગ સંપૂર્ણપણે કન્ફર્મ હોય ત્યારે જ ટિકિટ બુક કરો. જો થોડી પણ અનિશ્ચિતતા હોય, તો કેન્સલેશન ચાર્જ ભોગવવાની તૈયારી રાખો.
2. ૭૨ કલાકની ડેડલાઈન: જો તમને લાગે છે કે તમે મુસાફરી નથી કરી શકવાના, તો ટ્રેન ઉપડવાના ૩ દિવસ (૭૨ કલાક) પહેલાં જ ટિકિટ કેન્સલ કરી દો. આનાથી તમારા ઓછામાં ઓછા પૈસા કપાશે.
3. ૮ કલાકની મર્યાદા ભૂલશો નહીં: જો ટ્રેન ઉપડવાને ૮ કલાકથી ઓછો સમય બાકી છે, તો ટિકિટ કેન્સલ કરવાથી કોઈ ફાયદો નહીં થાય.
4. વિકલ્પ સ્કીમ (Vikalp Scheme): ટિકિટ બુક કરતી વખતે 'વિકલ્પ' સ્કીમ પસંદ કરો, જેથી જો તમારી ટિકિટ વેઇટિંગમાં હોય તો તમને તે જ રૂટની અન્ય ટ્રેનમાં સીટ મળી શકે.

નિષ્કર્ષ

ભારતીય રેલવે દ્વારા ટિકિટ કેન્સલેશનના નિયમોમાં કરવામાં આવેલો આ ફેરફાર એક તરફ કેટલાક યાત્રીઓ માટે કડક લાગી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે આનાથી સિસ્ટમમાં પારદર્શિતા આવશે. વેઇટિંગ લિસ્ટના યાત્રીઓને કન્ફર્મ ટિકિટ મળવાની શક્યતાઓ વધશે અને ટિકિટોની કાળાબજારી પર રોક લાગશે. યાત્રી તરીકે આપણી ફરજ છે કે આપણે રેલવેના આ નવા નિયમોને સમજીએ અને આપણી મુસાફરીનું આયોજન એ રીતે કરીએ કે જેથી આપણને આર્થિક નુકસાન ન થાય.

---

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

પ્રશ્ન ૧: જો ટ્રેન જ કેન્સલ થઈ જાય તો શું પૂરેપૂરું રિફંડ મળશે?
જવાબ: હા, જો રેલવે દ્વારા કોઈ કારણસર ટ્રેન કેન્સલ કરવામાં આવે છે, તો ઈ-ટિકિટ ધારકોને ઓટોમેટિક પૂરેપૂરું રિફંડ મળી જાય છે. કાઉન્ટર ટિકિટ ધારકોએ ૭૨ કલાકની અંદર કાઉન્ટર પર જઈને રિફંડ લેવું પડે છે.

પ્રશ્ન ૨: ૮ કલાક પહેલા કન્ફર્મ ટિકિટ કેન્સલ કરવાથી કેટલા પૈસા કપાશે?
જવાબ: નવા નિયમ મુજબ જો તમે ટ્રેન ઉપડવાના ૮ કલાકથી ઓછા સમયમાં ટિકિટ કેન્સલ કરો છો, તો ૧૦૦% રકમ કપાઈ જશે, એટલે કે કોઈ રિફંડ મળશે નહીં.

પ્રશ્ન ૩: RAC અથવા વેઇટિંગ ટિકિટના કેન્સલેશનના નિયમો શું છે?
જવાબ: RAC અથવા વેઇટિંગ લિસ્ટવાળી ટિકિટ સામાન્ય રીતે ટ્રેન ઉપડવાના ૩૦ મિનિટ પહેલાં સુધી કેન્સલ કરી શકાય છે, જેમાં માત્ર ૬૦ રૂપિયા (વત્તા જીએસટી) ક્લાર્ક ચાર્જ કાપીને બાકીની રકમ રિફંડ કરવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન ૪: ૭૨ કલાક પહેલા કેન્સલ કરવા પર મહત્તમ રિફંડ એટલે શું?
જવાબ: મહત્તમ રિફંડનો અર્થ એ છે કે રેલવે માત્ર એક નિશ્ચિત ચાર્જ (જેમ કે એસી ક્લાસ માટે અમુક રકમ, સ્લીપર માટે અમુક રકમ) કાપીને ટિકિટની બાકીની તમામ રકમ યાત્રીને પરત કરી દે છે.

WhatsApp ગ્રુપમા જોડાવો